НАЗЫ ЧЕТПЭЭН АНЫЯК КИЖИ, СЭЭҢ КЕЛИР ҮЕҢ ЧҮГЛЕ СЭЭҢ БОДУҢНУҢ ХОЛУҢДА ДЕП ЧҮВЕНИ САКТЫП АЛ!
Бистиң чуртувустуң бүгү-ле хамаатылары дег, өске кижилерниң эргелерин үрээни дээш база хоойлугу удур чүве кылганы дээш сен база харыысалга эдилеп, чүктеп чоруур сен.
Бодуңга болгаш долгандыр турар делегейге өске кижилерден мен күштүг мен деп чүвени таакпы тыртарының дузазы-биле, өске кижиниң эт-севин чөпшээрел чокка алыры-биле, машина оорлаары-биле, кижи эттээри-биле (амы-тынындан чарары-биле) шынзыдар дээн сээң чүткүклүң кем-херек кылганы дээш сеңээ кеземче көргүзеринге чедирип кээп болур.
Тывага 2015 чылда кем-херек үүлгеткени дээш назы четпес 118 кижи шииттирген, 2016 чылда - 148 кижи, 2017 чылда - 175 кижи шиитирген. 2018 чылдың чүгле бирги чартыында 155 кижи кем-херек үүлгеткени дээш шииттирген, оларныё кол нуруузу 15-17 харлыг назы четпестер бооп турар.
Назы четпес кижи, кем-херекти кылганың дээш 14 хардан эгелеп-ле сеңээ кеземче көргүзүп болур деп чүвени сактып ал. Сени кара-бажыңга олуртуп каап болур, бажыңыңга хоругдап база боор, эдип-чазаары-биле албан кылыр ажылдарже чорудуп болур.
Аныяк тургаш кылган сээң частырыгларың келир үеде чуртталгаңга хора чедирип, үреп болур. Бир эвес кижи шииттирип чораан болза ол кижиниң ажылдаар чер, өөренир чер болгаш чуртталгазында өске-даа кандыг бир чүве шилип аар эргелерин ол кызыгаарлап болур!
Бир эвес сен шииттирип чораан болзуңза, келир үеде сээң күрүне албан черлеринге ажылдаар эргең чок боор, шериг албанынче кирерде база бергедээшкиннерге таваржы берип болур чадавас сен. Ындыг боор болза, келир үеде сээң өг-бүлеңге безин, ажы-төлүңге, кадайыңга күрүне, шериг албаннарынга база өске-даа ажылдарга ажылдаар орук хааглыг боор.
Аныяк кижи, каяа-даа чорааш, кезээде мону сактып ал: сен – бурунгу мерген угаанныг чоннуң салгалы, оглу-дур сен, ынчангаш сээң төлептиг эвес багай чүве кылыр ындыг эргең чок.
Тывада Ада кижиниң ат-алдарының дүрүмнерин билип ап, ону кезээде сактып чоруур ужурлуг сен: «Бодуңнуң кадыкшылыңны быжыгла, дадыктыр, багай чаңчылдарга алыспа, улуг өндүр ада-өгбелерниң төлептиг салгалы бол, ону сактып ал. Бодуң ажылда, күш-ажылды хүндүле, өске кижиниң эт-севин, хөреңгизин алыксава. Өскелерга кажан-даа адааргава. Бир эвес сен Төрээн Чурттуңга ылап-ла ынак болзуңза, ону ажыл-херек-биле болгаш чаагай үүле-биле шынзыт. Өскелерниң чедиишкиннерин үлелеп шыдаар бол. Дораан-на дуза кадыптарынга белен бооп, чоргаар болгаш шынчы бол, күштүг болгаш чаагай сеткилдиг бол. Бичиилерни кадагала, камгала, улугларны, хамыктың мупнунда сени төрээш, азырап каан ада-иеңни хүндүлеп, оларның чагыг сөзүн дыңна».
Кыс уруглар, Тывада Авалар чагыының дүрүмнерин кезээде сактып чоруңар: «Бодун аныяндан-на камнаар херек, ава кижиниң ажы-төлүнге дамчыдып бээр бодалдары, сеткил-сагыжы болгаш кылып чоруур чүүлдери келир салгалдарга аажок улуг салдарлыг боор. Арага болгаш таакпы – ол хоралыг чүүлдер-дир деп чүвени сактып чоруур херек. Ава кижиниң кадыкшылы, ооң бодунга хумагалыг бооп камнанып чорууру – ооң ажы-төлүнүң кадыының, келир үеде аас-кежиктиг боорунуң магадылалы-дыр».
Кем-херек кылып, шииткел алыры белен – ооң соонда сеңээ улус бүзүреп болур деп чүвени кижилерге шынзыдары берге боор.